Fallisizm ne anlama gelir? Günlük hayatın içinde fark etmeden öğrendiğim bir düşünme biçimi
Ankara’da bir sabah, Kızılay’a doğru yürürken hava hem soğuk hem de tuhaf bir şekilde netti. İnsanların yüzlerinde aynı ifade vardı: acele, biraz yorgunluk, biraz da otomatik pilot. O gün kafamda dönüp duran şey ise üniversitede ekonomi dersinde karşılaştığım bir kavramdı: Epistemoloji içinde geçen ve Türkçeye “fallisizm” olarak çevrilen düşünce yaklaşımı.
O zamanlar bana fazla akademik gelmişti. Hocaların tahtaya yazdığı tanımlar, dipnotlar, referanslar… Hepsi bir noktadan sonra soyutlaşıp uzaklaşırdı. Ama yıllar geçip veriyle çalışmaya, karar mekanizmalarının içinde yer almaya başlayınca o kavram bir anda günlük hayatın içine sızdı.
Fallisizm ne anlama gelir? Temel fikri basit ama etkisi derin
Fallisizm ne anlama gelir sorusunun özünde şu fikir var: İnsan bilgisi kesin değildir, her zaman yanlışlanabilir.
Yani elimizdeki bilgi ne kadar sağlam görünürse görünsün, yeni bir veri, yeni bir gözlem ya da farklı bir bakış açısı onu değiştirebilir. Bu yaklaşım özellikle bilim felsefesinde önemli bir yer tutar. Çünkü bilgiye “mutlak doğru” gözüyle bakmak yerine, “şu an için en iyi açıklama” gözüyle bakmayı önerir.
Bunu ilk öğrendiğimde çok basit gelmişti. Hatta “zaten hayat böyle değil mi?” demiştim. Ama mesele sadece basit bir şüphecilik değil. Daha sistematik bir yaklaşım. Yanılabilirliği kabul etmek, onu bir zayıflık değil bir yöntem haline getirmek.
Bir veri analisti gibi düşünürseniz, elimizdeki modelin her zaman güncellenebilir olması gerekir. Ekonomide de aynıdır. Dün doğru olan bir tahmin, bugün değişen bir makro veriyle geçersiz hale gelebilir.
Fallisizm ne anlama gelir ve ekonomiyle nasıl bağ kurar?
Ekonomi okurken en çok zorlandığım derslerden biri makroekonomiydi. Çünkü modeller çok net görünür ama gerçek hayat sürekli o modelleri bozar.
Mesela enflasyon tahminleri. Bir model kurarsınız, geçmiş verilerle uyumludur, güven vericidir. Ama sonra jeopolitik bir olay olur, enerji fiyatları değişir, kur oynar ve tüm model yeniden düşünülmek zorunda kalır.
Fallisizm burada devreye girer. Der ki: “Elindeki model doğru değil, sadece şu an için en iyi açıklama.”
Ankara’daki ilk stajımda bunu birebir yaşadım. Bir finans şirketinde veri ekibindeydim. Haftalık rapor hazırlıyorduk. Bir gün önce mükemmel görünen grafikler, ertesi gün gelen yeni veriyle tamamen farklı bir hikâye anlatıyordu. O an şunu fark ettim: veri sabit değil, yorum geçici.
Günlük hayatta fallisizm ne anlama gelir? Küçük anların büyük dersleri
Bunu sadece akademik ya da profesyonel bir çerçevede düşünmek eksik olur. Aslında günlük hayatın içinde sürekli karşımıza çıkıyor.
Ankara’da dolmuş beklerken bile. Hangi saatte geleceğini düşündüğün dolmuş bazen erken, bazen geç gelir. Senin “böyle olur” dediğin şey, gerçeklikle sürekli çarpışır.
Bir arkadaşımın başına gelen bir olay bunu çok iyi anlatıyor. Yıllarca bir yatırım kararından emindi. “Bu kesin yükselir” diyordu. Ekonomik göstergeler, şirket raporları her şey destekliyordu. Ama sektör dinamikleri değişince beklenen olmadı. Sonra kendisi şu cümleyi kurdu: “Ben aslında emin değilmişim, sadece öyle sanmışım.”
Fallisizm ne anlama gelir sorusunun günlük hayattaki karşılığı tam olarak bu farkındalık.
Çocuklukta başlayan yanlışlanabilirlik deneyimi
Çocukken mahallede futbol oynarken hep “ben kaleciysem gol yemem” diye düşünürdüm. O günlerde bu bana mutlak bir gerçek gibi gelirdi. Ama top her geçtiğinde bu “gerçek” çökerdi.
Aslında fallisizm, insanın çocukluktan itibaren yaşadığı bir şey. Sadece biz büyüdükçe bunu sistemli bir düşünceye dönüştürüyoruz ya da unutuyoruz.
Mahalle maçları bile bir veri laboratuvarı gibiydi. Her şut, her gol, her kurtarış bir hipotezi test ediyordu. Ama o zamanlar bunu felsefi bir çerçevede düşünmüyorduk.
Fallisizm ne anlama gelir? Bilimsel düşüncenin omurgası
Bilim dünyasında fallisizm, bilginin sürekli test edilmesi gerektiğini savunur. Bir teori, ne kadar güçlü kanıtla desteklenirse desteklensin, her zaman yanlışlanabilir.
Bu yaklaşım bilimsel ilerlemenin de temelini oluşturur. Çünkü eğer bir fikir “kesin doğru” kabul edilseydi, ilerleme olmazdı.
Bu noktada Epistemoloji bize şunu hatırlatır: Bilgi, sabit bir yapı değil, sürekli güncellenen bir süreçtir.
Örneğin tıp tarihinde birçok tedavi yöntemi zamanla yanlışlanmış ve yerini yenilerine bırakmıştır. Bu, bilimin zayıflığı değil tam tersine gücüdür.
Veri dünyasında fallisizm yaklaşımı
Veriyle çalışan biri için fallisizm neredeyse günlük bir refleks haline gelir.
Bir model kurarsınız:
Regresyon analizi
Zaman serisi tahmini
Makine öğrenmesi modeli
Ama her modelin içinde görünmeyen bir cümle vardır: “Bu sonuçlar mevcut verilere göre geçerlidir.”
İşte fallisizm burada sessizce çalışır. Hiçbir model “gerçek budur” demez, diyemez.
Bir keresinde bir e-ticaret projesinde çalışırken, kullanıcı davranışlarını tahmin eden bir model geliştirmiştik. İlk sonuçlar oldukça iyiydi. Yönetim bile oldukça umutlanmıştı. Ama birkaç hafta sonra kullanıcı alışkanlıkları değişti ve modelin doğruluğu ciddi şekilde düştü.
O an anladım ki, veri dünyasında kesinlik yok, sadece olasılık var.
Fallisizm ne anlama gelir? Yanlışlanabilirliğin psikolojik tarafı
Bu kavram sadece bilim ya da ekonomiyle ilgili değil. İnsan psikolojisini de doğrudan etkiliyor.
İnsan zihni kesinlik ister. Belirsizlik rahatsız eder. Bu yüzden çoğu zaman fikirlerimize sıkı sıkıya bağlanırız.
Ama fallisizm şunu önerir: Fikirlerine bağlanma, onları test et.
Bu kolay bir şey değil. Özellikle sosyal ilişkilerde. Birine dair oluşturduğun yargıyı değiştirmek, kendi zihinsel konforunu bozmak anlamına gelir.
Ankara’da bir kafede otururken bunu çok düşünmüşümdür. İnsanlar aynı masada oturur ama herkes kendi kesin doğrularının içinde yaşar. Oysa dışarıdan bakıldığında herkesin “kesin” sandığı şeyler aslında sadece güçlü varsayımlardır.
İş hayatında fallisizmle yaşamak
İş dünyasında en değerli becerilerden biri yanılabileceğini kabul etmektir.
Bir sunum hazırladığımı hatırlıyorum. Grafikler çok güçlüydü, anlatım netti, her şey ikna ediciydi. Ama bir yönetici sadece tek bir soru sordu: “Bu model yanlış çıkarsa ne olur?”
O an duraksadım. Çünkü modelin yanlış olabileceğini hiç düşünmemiştim. Oysa en önemli soru buydu.
Fallisizm ne anlama gelir sorusu burada gerçek bir anlam kazanıyor: Plan yaparken yanılma payını hesaba katmak.
Fallisizm ne anlama gelir? Yanlışlanabilirliğin hayatı daha sağlam kılması
İlginç olan şu: Yanılabilirliği kabul etmek insanı zayıflatmıyor, daha güçlü yapıyor.
Çünkü:
Alternatifleri görmeye başlıyorsun
Yeni veriye daha açık oluyorsun
Katı düşüncelerden uzaklaşıyorsun
Bu bakış açısı zamanla bir refleks haline geliyor. Artık bir fikri savunurken bile içinde küçük bir boşluk bırakıyorsun: “Belki de yanlış olabilir.”
Bu boşluk zayıflık değil, esneklik.
Gündelik kararlar ve fallisizm
Market alışverişinden yatırım kararına kadar her şeyde bu yaklaşım hissediliyor.
Mesela bir ürün alırken “en iyisi budur” demek yerine “şu anki bilgilerime göre en mantıklısı bu” demek.
Basit gibi görünüyor ama zihinsel olarak büyük bir fark yaratıyor.
“Fallisizm ne anlama gelir” ile ilgili bu kapsamlı rehberi tamamladık. Appsoft olarak daha fazlası için buradayız!
Fallisizm ne anlama gelir? Kapanış yerine bir gözlem
Ankara’nın akşam saatlerinde, Eymir yoluna doğru yürürken bazen şunu düşünüyorum: Hayatın kendisi zaten sürekli yanlışlanan bir süreç.
Bugün doğru sandığın şey, yarın başka bir veriyle değişiyor. İnsan ilişkileri, ekonomi, bilim, hatta kendi anıların bile yeniden yorumlanıyor.
Fallisizm ne anlama gelir sorusunun en sade cevabı belki de şu: Kesinlik aramak yerine, öğrenmeye açık kalmak.